جامعه‌ای که از علم بترسد پشیمان می‌شود / مردم برای رفع نیاز خود منتظر مراکز دانشگاهی نمی مانند

۱۴ فروردین ۱۳۹۲ ساعت ۰۳:۰۱
رسول جعفریان بنیان‌گذار و مدیر کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، در هفتمین نشست از دومین سلسله نشست‌های «الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت»‌ با بیان اینکه جامعه‌ای که از علم بترسد، پشیمان خواهد شد، گفت: «متجددین ما حرف‌های اصولی و علمی دارند که به نظر من باید اجازه بدهیم در محافل علمی گفته شود.»
به گزارش گروه اندیشه خبرگزاری دانا، هفتمین سخنرانی از دومین سلسله نشست‌های «الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت» با موضوع «مفهوم علم در تمدن اسلامی و نقش آن در پیشرفت‌ها و توقف‌ها» توسط حجت الاسلام دکتر رسول جعفریان در دانشکده اقتصاد، دانشگاه تهران برگزار شد.

کلیه مکتوبات ما در شناخت تمدنی علمی و اسلامی بیشتر تعریف و تمجید است
رسول جعفریان با بیان اینکه بحث تمدن اسلامی از دو زاویه قابل بررسی است، گفت: بخشی مربوط به فرهنگ و تولید علم و بحث‌هایی که معطوف آن می‌شود و دیگری بحث‌هایی که در حوزه تمدنی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مطرح است. در مورد بخش دوم حرف‌های فراوانی گفته شده از جنگ‌های داخلی و فرقه‌ای تا نظام‌های سیاسی متشدد و نبود تمرکز سیاسی برای عمران، آبادی و آبادانی. اما بحث من در بخش اول است، زیرا ما در رابطه با فلسفه علم کمتر بحث کردیم و متاسفانه در طول تاریخ به دلایل مختلف این بحث را رها و مدارس علم را از دست داده‌ایم.  در مورد فلسفه معرفت شناختی علم حتی یک کار متمرکز صورت نگرفته است که این مسئله نیز به این موضوع باز می گردد که به خاطر ضعف حکومت‌ها و ضعف عمران  که وجود داشته، نتوانستیم شرایطی را برای عالمان فراهم کنیم تا یک تمدن خوب و جدی داشته باشیم.
 
این استاد دانشگاه با اشاره به مبانی دقیق شناسایی از تمدن اسلامی گفت: کلیه مکتوبات ما در شناخت تمدنی علمی و اسلامی نیز از دریچه آسیب‌شناسی نیست و بیشتر تعریف و تمجید است و آمارهایی که داده می‌شود، و مثلا چندین هزار کتاب پزشکی را معرفی می کنیم.

دکتر جعفریان که ریاست کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی را نیز بر عهده داشته، با اشاره به جمع آوری بسیاری از کتب علمی که برای این کتابخانه گردآوری کرده است گفت: باید بپذیریم که بیش از ۹۵ درصد همین کتبی که ما به آنها استناد و فخر می‌کنیم، یک مشت خرافات بیش نیستند. به طور مثال ما ۱۰هزار کتاب پزشکی داریم که از زاویه علمی بسیاری از آنها مبنای ندارند و این مسئله در مورد علم نجوم هم صادق است.

چرا انقلاب علمی نداریم
این محقق تاریخ اسلامی در ادامه تصریح کرد: روزنتال می‌گوید در قرآن ۷۵۰ هزار بار مفاهیم علمی به کار رفته است. پس ما توجه به علم را در مکتب اسلامی داریم و بحث از همین جا شروع می‌شود که ما تعریف و تمجید علم را زیاد داریم اما چرا انقلاب علمی نداریم. زیرا تعریف و تمجید مشکلی از ما حل نمی‌کند و پاسخ امروز ما را نمی‌دهد. ما باید در بررسی تاریخ به این موضوع توجه کنیم چرا از معلومات اندکی که ما از یونانیان می‌گیریم در طی ۸۰۰ سال نتوانستیم قدمی آن طرف از آن برداریم. در حالی که اروپاییان از ابن سینا آموختند و فراتر از آن رفتند. تاریخ تمدنی ما نشانگر این موضوع است که ما وارث یونانیان بودیم و بعد همان را با کمی جابجا کردن به آن پس دادیم. اما اینکه ما چقدر توانستیم در بهره‌گیری و خارج شدن از این مباحث و شکستن حصار علمی برای پیشرفت داشته باشیم؛ واقعا باید این موضوع را در حد صفر دانست.

ما باید به اشتباه خودمان اعتراف کنیم چرا پیشرفت نکردیم / حمله غزالی به علم و تصوف، کمتر از حمله مغول نبوده است
وی ادامه داد: آنچه که در حال حاضر برای ما روشن است این موضوع است که تمدن اسلامی نتوانست از حصار فلسفه ارسطویی، طب بقراطی و بسیاری از علوم خارج شود. اگر کل اطلاعات نجومی ما را جمع‌آوری کنیم در حد یک تلسکوب نمی‌شود که دنیای این علم را عوض کرد. از دریچه علمی ما نرسیدیم که راه تازه‌ایی را باز کنیم و امروزه آمار دادن که ما کتب بسیاری داشته‌ایم که هیچ کدام جنبه علمی ندارند برای ایجاد زمینه‌های پیشرفت فایده ای ندارد. ما باید توجه کنیم که ببینیم افراد نادری که در طول تاریخ داشته‌ایم چرا فعلیتشان جنبه عمومی  نداشته است و آموزش آنها چرا بست و رواج پیدا نکرده است. ما باید به اشتباه خودمان اعتراف کنیم چرا پیشرفت نکردیم. 

دکتر جعفریان با انتقاد به اینکه همین دقیق نگاه نکردن به گذشته باعث شده است این شائبه پیش آید که در نظام دینی ما جایی برای تفکر نیست و به صرف اینکه آدم دینی هستیم راه به جایی نخواهید برد، گفت: هستند افرادی که  با مارک دین، خرافه را به جای مبانی علمی رواج دادند. این در حالی است که در غرب می بینیم که افراد دینی چگونه کارهای علمی کردند و علم ژنتیک توسط کشیش‌ها رونق و پیشرفت کرد. درحالی که آنها در آموزه های دینی خود از ما سختگیرتر هم بودند.

وی افزود:« باید از نتایج حاصل بسیاری از حرکت‌ها که سد را تمدن اسلامی شده است پرده برداشت تا متوجه شویم که مبانی علمی در کجا مورد غفلت قرار گرفته است. اگر نگاه کنیم متوجه می شویم که حمله غزالی به علم و تصوف، کمتر از حمله مغول نبوده است. اگر طبقه بندی و واقعیت نمایی شود متوجه خواهیم شد در طول تاریخ فلاسفه علم در تمدن اسلامی به هیچ گرفته شده و همواره با ابهاماتی روبرو بوده است.»

مردم منتظر نمی‌مانند که مراکز دانشگاهی چه می‌کنند
این استاد دانشگاه با بست این موضوع به عصر حاضر گفت: امروز باید عصر نقادی و دید انتقادی ما به فلسفه علم در تمدن اسلامی باشد. این در حالی است که ما  امروز مباحث بومی سازی علم، همچون علم شیمی و فیزیک اسلامی را مطرح می کنیم و علم را نیز شرقی و غربی کرده‌ایم. باید بررسی کنیم که این نگاه امروز آیا به ابهامات موجود اضافه می کند و یا از آن می کاهد.

وی اشاره کرد: البته لازم است این را نیز بدانیم که مردم نیازهای خود به علم را هرگونه که باشد کسب می‌کنند و منتظر نمی‌مانند که مراکز دانشگاهی چه می‌کنند. امروزه صنعتگران تجربه‌ ما از دانشگاهیان ما کمتر نمی دانند و حتی این در قدیم هم بوده که تجربه به صورت سینه به سینه، عقب ماندگی علمی ما را مرتفع ساخته است. ولی آنچه که باید به آن توجه داشته باشیم این موضوع است که انقلاب علمی در تمدن اسلامی اتفاق نیفتاد و ما سال‌ها ایستادیم بر خرافه و به مدت طولانی آنها را تدریس کرده‌ایم.

مردم علوم را از پای منبر گرفته‌اند و نه از مدرسه
حجت الاسلام جعفریان گفت: این موضع باز می گردد به این مسئله که مردم علوم را از پای منبر گرفته‌اند و نه از مدرسه و بسیاری حرف‌ها که در پای منبرها گفته شده از اهل حدیث است که شیخ صدوق اشاره دارند که برخی از احادیث که گفته می شود درست نیست. اما متاسفانه ما شاهد هستیم که هنوز هم چون بسیاری از اخبار نه علم، بازاری است برای ناشران همچنان در قالب طب سنتی و غیره ارایه می شوند. به طور مثال اگر کتاب «الحیوان» را بررسی کنیم متوجه می‌شویم که سرتاسر آن یک کلمه بدرد بخور هم ندارد. و حرف‌های غیر علمی بسیاری در مورد پزشکی در این کتاب هست. متاسفانه این کتاب در دست مردم بوده و مردم خودشان را با آن درمان هم می کردند.»

وزارت علوم بداند بدون مشارکت همه افراد راه به جایی نخواهد برد / با این علوم انسانی که مبنا قرار گرفته راه به جایی نخواهیم برد
وی در ادامه با بیان اینکه آدم‌های متجدد ما امروزه حرف‌هایی دارند که به نظر من باید اجازه بدهیم آنها را در محافل علمی مطرح کنند، افزود: این روش بر خورد با علم را که وزارت علوم بخواهد بدون مشارکت همه افراد بر جامعه تحمیل کند و به فکر و افکار مختلف بها ندهد راه به جایی نخواهد برد.
 
این استاد دانشگاه افزود: امروزه در اروپا برای یک شغل نانوایی سه سال آموزش داده می شود این در حالی است که یک فرد را از شهرستان بر می داریم، می آوریم و به او خمیر می دهیم که درست کند. ما موضوع آموزش علمی را جدی نمی گیریم و مبنا را علم و فکر قرار نمی‌دهیم. اگر ما اعتقاد به تفکر داریم و دانایی را مبنای توسعه می دانیم باید توجه داشته باشیم که با این علوم انسانی که مبنا قرار گرفته راه به جایی نخواهیم برد. ما نباید از علم و علومی که امروز در گستره دنیا در جریان است بترسیم، زیرا جامعه‌ای که از علم بترسد پشیمان می شود. ما باید به دانایی بها بدهیم و این که از مبانی دینی انتظار حداکثری داشته باشیم درست نیست.

دکتر جعفریان در پایان گفت:  باید بسنجیم که چه مانعی توانسته سد راه علم باشد و از این مسئله دوری کنیم که به گذشته‌مان بیش از حد بنازیم. زیرا بعضا غربی‌ها ما را تشویق می‌کنند که به گذشته و برخی از کتب خودمان بنازیم. شاید برخی از کتب که جنبه دایره المعارف دارند از زاویه ادبی و هنری قابل توجه باشند، ولی مدخل ورودی آنها از دریچه علم دچار اغتشاش است. همانگونه که امروزه دایره‌المعارف‌نویسی ما به همین گونه است. ما بسترهای دانشگاهی را بسته‌ایم و ۵۰ نفر را گذاشته‌ایم که دایره‌المعارف بنویسند. در حالی که نگارش دایره‌المعارف یعنی استخراج آخرین علوم از سطح جامعه و ثبت آنها، در حالی که امروز به تعدادی آدم، حقوق داده می شود که در مورد هر چیزی بنویسند و این همان نشانه روشن  اغتشاشی است که در طول تاریخ با آن مواجهه بوده‌ایم.